Nhiều người học rất nhiều, mất nhiều thời gian để học, để nghiên cứu, để làm những điều gọi là “học” nhưng kết quả lại thấp. Nguyên nhân không nằm ở nỗ lực, mà nằm ở cách học. Khi không có cấu trúc, việc học trở nên rời rạc, khó đo lường và gần như không thể cải thiện. SHUHARI là một phương pháp học tập có cấu trúc rõ ràng, giúp bạn tiến bộ theo từng giai đoạn. Nếu áp dụng đúng, bạn không chỉ học nhanh hơn mà còn làm việc hiệu quả hơn.
Vài năm gần đây, tôi thấy truyền thông nói nhiều về chủ đề này như một cách bổ sung và “làm mới” về các phương pháp học tập hiệu quả. Khi tôi tìm lại trên internet, SHUHARI không phải là một điều gì mới mẻ, nó xuất hiện từ lâu. Có những cuốn sách mà tôi biết từ quê hương của thuật ngữ này từ năm 2017 và trước đó. Chúng ta hãy tìm hiểu thêm về phương pháp này.
Key Takeaways
- SHU HA RI là mô hình học tập 3 giai đoạn: tuân thủ → tối ưu → sáng tạo
- Sai lầm phổ biến: bắt đầu từ sáng tạo khi chưa có nền tảng
- SHU quyết định chất lượng học tập dài hạn
- HA giúp tăng hiệu suất thông qua tối ưu
- RI giúp bạn trở thành chuyên gia
- Không có “đường tắt”, chỉ có “đi đúng quy trình”
SHU HA RI là gì?
SHUHARI (守破離) là một khái niệm cốt lõi trong triết lý học tập và làm chủ kỹ năng của Nhật Bản, đặc biệt phổ biến trong võ thuật, nghệ thuật truyền thống và phát triển cá nhân.
Một cách nói khác, SHU HA RI là phương pháp học tập có nguồn gốc từ Nhật Bản, mô tả quá trình thành thạo một kỹ năng qua 3 giai đoạn:
- Shu (守): Tuân thủ, học đúng chuẩn. Nghĩa là chúng ta tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc, bắt chước thầy/khuôn mẫu. Chưa sáng tạo.
- Ha (破): Phá vỡ, cải tiến. Nghĩa là chúng ta bắt đầu àm chủ nền tảng, bắt đầu phá cách, kết hợp với kiến thức khác.
- Ri (離): Tách ra, sáng tạo. Nghĩa là ở giai đoạn này, chúng ta trở nên siêu việt quy tắc, sáng tạo tự do, trở thành phong cách riêng.
Bản chất của phương pháp này: Thành thạo → Tối ưu → Sáng tạo
Trong thực tế, chúng ta thường không bắt đầu từ Shu mà chúng ta thường Ri Ri Ri, bạn không thể “nhảy cóc”, mỗi giai đoạn là nền tảng cho giai đoạn tiếp theo.
SHUHARI tránh “học bay trước khi bò” – nhiều người muốn sáng tạo ngay nhưng thiếu nền tảng vững chắc, nền tảng chính là những thứ cơ bản, những thứ có thể giúp bạn có đôi chân vững chắc trước khi bạn có thể nhảy nền những nền tảng cao hơn
SHUHARI giúp bạn tối ưu hóa học tập – đảm bảo tiến trình hợp lý: bắt chước → cải tiến → đột phá.
SHUHARI thúc đẩy duy trì chất lượng và đổi mới trong kinh doanh, thiết kế, quản lý, thể thao…
Thực tế thì SHUARI Phù hợp với mọi lĩnh vực – từ thủ công mỹ nghệ đến lập trình, âm nhạc, y học… tùy từng lĩnh vực, tùy cách bạn ứng dụng một cách linh hoạt mà bạn có thể áp dụng vào công việc và cuộc sống.
Giai đoạn 1: SHU – Nền tảng quyết định 80% kết quả
Ở giai đoạn SHU, bạn cần:
- Học đúng quy trình
- Làm đúng hướng dẫn
- Lặp lại để thuần thục
Từ khóa chính cho giai đoạn này là Không sáng tạo. Không tối ưu.
Vì sao giai đoạn này quan trọng?
Đây là giai đoạn nền tảng, nếu nền tảng sai, mọi tối ưu phía sau đều sai. Đây là lý do nhiều người học lâu nhưng không giỏi. Một tòa nhà có thể mất 2 năm để làm nền móng và 6 tháng sau hoàn thành tòa nhà hàng chục tầng một cách kỳ diệu. Khi bạn đã xây dựng xong nền tảng, thì việc ráp các thành phần diễn ra rất nhanh.
Ví dụ thực tế
- Học chạy quảng cáo: phải làm đúng từng bước trong Facebook Ads trước khi tối ưu.
Bước đầu tiên bạn phải tự làm, tự trải nghiệm để biết đâu là những điều thật sự quan trọng, đâu là điểm mấu chốt trong hoạt động mà bạn muốn thực hiện, quy trình thực hiện như thế nào để có thể khởi động một chiến dịch.
- Học viết content: cần nắm cấu trúc AIDA, PAS trước khi biến tấu.
Rất quan trọng, content mặc dù là một công việc sáng tạo để thu hút khán giả, nhưng thật sự thì các nội dung cũng có những cấu trúc “thắng” vì bản chất tâm lý con người không đổi dù đã qua cả ngàn năm, vì vậy, bạn cần nắm đâu là việc chiến thắng trước và làm theo một cách có kỷ luật.
- Nhân viên mới: làm đúng quy trình SOP trước khi đề xuất cải tiến.
Cũng giống như ở trên, việc thực hiện theo quy trình chuẩn (Standard Operating Procedure) là bước đầu tiên để bạn chứng minh năng lực thực hiện công việc trước khi bạn có thể tiến xa hơn, sáng tạo hơn, đề xuất các cải tiến trong tương lai.
Có câu nói: 3 giờ học đúng có thể tiết kiệm 100 giờ tự mò. Bạn hãy thử dành 30s để ngẫm lại câu này thử xem.
Giai đoạn 2: HA – Tối ưu và cá nhân hóa
Sau khi thuần thục, bạn bước vào HA:
- Bắt đầu rút gọn quy trình
- So sánh nhiều phương pháp
- Điều chỉnh theo ngữ cảnh
Điều gì thay đổi ở giai đoạn Ha
Sau khoảng 0-6 tháng làm theo các quy trình, các bước định sẵn, bạn bắt đầu nắm bắt công việc, nắm bắt được những thứ bản chất. Đây là lúc, bạn không còn “làm theo”, mà bắt đầu hiểu bản chất.
Ví dụ thực tế
- Marketer tối ưu funnel để tăng conversion rate, các giai đoạn TOFU, MOFU, BOFU được tối ưu để tăng tỷ lệ chuyển đổi, từ đó gia tăng doanh thu và lợi nhuận mà không cần tăng thêm traffic, chỉ cần tỷ lệ chuyển đổi từ 1% sang 3% là bạn đã x3 doanh thu. Một khi bạn nắm được hết chu trình, thì marketer hoàn toàn có thể tối ưu thông điệp, UX, tăng thêm các gói combo, tăng thêm quà tặng, thăng thêm giá trị cho khách hàng.
- Freelancer rút gọn workflow để tăng hiệu suất. Không còn là các bước làm dài dòng và mất thời gian, khi bạn nắm được bản chất, bạn bắt đầu “gộp bước” rút gọn các bước một cách có tính toán,
- Người học IELTS bỏ bớt bước khi đã quen dạng bài, không phải bỏ bớt các bước quan trọng mà nó đã trở nên quá quen thuộc và được thực hiện nhanh chóng.
Sự nóng vội chính là “kẻ thù”, nhiều người vào giại đoạn HA quá sớm dẫn đến tối ưu sai, kết quả là hiệu suất giảm.
Giai đoạn 3: RI – Sáng tạo và làm chủ
Đây là giai đoạn cao nhất trong công việc:
- Không còn phụ thuộc framework, quy trình.
- Tạo ra phương pháp riêng
- Có thể dạy lại người khác
Đặc điểm nổi bật của Ri
Trong giai đoạn này, bạn không chỉ làm đúng, mà còn hiểu tại sao nó đúng. Và từ đó, bạn tạo ra những quy tắc riêng cho mình để thực hiện công việc hiện tại.
Ví dụ thực tế
- Doanh nhân xây dựng mô hình kinh doanh riêng. Từ sau khi làm thuê, chuyển sang làm thuê cho chính mình và cuối cùng là tạo ra mô hình kinh doanh riêng phù hợp với chính mình, nó phải là một mô hình đã được chúng minh là thành công trước đó thì mới đúng với ý tưởng xuyên suốt của phương pháp.
- Content creator tạo phong cách viết đặc trưng. Nếu bạn đang ở đây, thì đây là lúc chúc mừng bạn, bạn đã tạo ra một phong cách viết đặc trưng của mình và tạo dấu ấn riêng.
- Chuyên gia marketing tự thiết kế chiến lược thay vì dùng template. Bạn trở thành một chuyên gia, một người truyền cảm hứng, một leader dẫn dắt đội nhóm có chiến lược và kế hoạch rõ ràng.
Những người ở cấp độ này thường là chuyên gia hoặc leader trong lĩnh vực.
Cách áp dụng SHU HA RI vào học tập và công việc
1. Bắt đầu từ SHU (phải bắt đầu từ đây)
- Chọn 1 nguồn học chuẩn
- Làm đúng 100% hướng dẫn
- Lặp lại đến khi thành phản xạ
- Thời gian khuyến nghị: 0-6 tháng
2. Chuyển sang HA khi đủ nền tảng
- So sánh nhiều phương pháp
- Test A/B cách làm
- Tối ưu theo mục tiêu (thời gian, hiệu quả)
- Thời gian khuyến nghị: 6 tháng – 2 năm
3. Tiến tới RI
- Tổng hợp kinh nghiệm cá nhân
- Xây dựng hệ thống riêng
- Chuẩn hóa để scale hoặc đào tạo
- Thời gian khuyến nghị: 2 năm trở lên
4. Kết hợp công cụ học tập
Sử dụng các công cụ quản lý thời gian hiệu quả kết hợp với SHUHARI để đạt kết quả tốt hơn:
- Pomodoro → tăng tập trung vào từng công việc trong phiên làm việc 25 phút.
- Active Recall → tăng ghi nhớ thông qua đặt câu hỏi và trả lời từ trí nhớ, việc gọi lại thông tin giúp củng cố đường thần kinh mạnh hơn.
- Doodle → tăng hiểu sâu thông qua các hình vẽ đơn giản, mind map để não bộ tiếp nhận thông tin một cách dễ dàng hơn.
5. Kiên nhẫn
Đây là kỹ năng bạn cần có để tăng cường khả năng học hỏi điều mới. Không có cách rút ngắn thực sự. Chỉ có cách đi đúng.
Bạn có thể lọt vào bẫy “đỉnh cao của sự ngu dốt” và bạn có thể vượt qua bẫy này một cách nhanh chóng phụ thuộc vào điều bạn chọn.
10 ví dụ ứng dụng thực tiễn để bạn hiểu hơn về SHUHARI trong công việc
Không dễ để hiểu một khái niệm ngay từ đầu, và cũng không khó để bạn có hiểu nó một cách dễ dàng hơn thông qua các ví dụ cụ thể.
- Lập trình viên
- Shu: học syntax, theo mẫu dự án có sẵn.
- Ha: viết thư viện nhỏ, tối ưu code.
- Ri: thiết kế framework mới.
- Chơi đàn guitar
- Shu: tập hợp âm cơ bản, bài mẫu.
- Ha: biến tấu điệu nhạc.
- Ri: sáng tác phong cách riêng.
- Nấu ăn
- Shu: làm đúng công thức của đầu bếp.
- Ha: bớt muối, thay nguyên liệu, biến tấu nhỏ theo phong cách của mình.
- Ri: tạo món fusion mới hoàn toàn.
- Viết content marketing
- Shu: copy cấu trúc bài viral, copy chính xác cấu trúc từ các công thức đã được chứng minh là hiệu quả.
- Ha: thay đổi tone, độ dài, format.
- Ri: sáng tạo kịch bản truyền thông mới.
- Kinh doanh online
- Shu: bắt chước mô hình bán hàng thành công, các câu nói chốt đơn, kịch bản chốt đơn, kịch bản xử lý từ chối
- Ha: điều chỉnh từ các kịch bản có sẵn theo kinh nghiệm trong quá trình bán hàng để tăng tỷ lệ chốt đơn, tạo ra kịch bản A/B test dựa trên các kịch bản có sẵn, điều chỉnh.
- Ri: xây dựng mô hình bán hàng, hệ sinh thái bán hàng độc đáo của riêng bạn.
- Học ngoại ngữ
- Shu: học thuộc mẫu câu, phát âm chuẩn giáo trình.
- Ha: tự đặt câu mới, tình huống mới.
- Ri: nói theo phong cách riêng, dùng slang sáng tạo.
- Thiết kế đồ họa
- Shu: làm lại poster mẫu, đổi các câu chữ theo yêu cầu của đơn hàng
- Ha: kết hợp font khác, thêm thắt các chi tiết mới dựa trên nền đã có
- Ri: trường phái thiết kế cá nhân độc đáo
- Luyện tập thể thao (pickleball)
- Shu: tập bài tập khởi động, di chuyển trong sân, đỡ bóng, đánh bóng, bài tấn công… cơ bản theo hướng dẫn của huấn luyện viên, hiểu biết các thuật ngữ, các lỗi.
- Ha: phối hợp kỹ thuật nhiều động tác phức tạp hơn như vừa chạy vừa tấn công, các cách di chuyển hiệu quả trong sân…
- Ri: tạo ra phong cách xử lý bóng riêng, sáng tạo pha bóng, cách xử lý một số trường hợp mà chỉ bạn làm tốt.
- Quản lý dự án
- Shu: áp dụng đúng 100% quy trình Scrum.
- Ha: điều chỉnh sprint phù hợp team.
- Ri: tạo hybrid Agile riêng cho công ty.
- Dạy học
- Shu: giảng y hệt giáo trình yêu cầu
- Ha: thay đổi cách dẫn dắt vấn đề, bổ sung thêm các kiến thức từ các nguồn để hoạt động dạy trở nên hiệu quả hơn.
- Ri: thiết kế phương pháp giảng dạy mới lấy học sinh làm trung tâm.
Kết luận
SHU HA RI không chỉ là phương pháp học, mà là một hệ thống phát triển năng lực dài hạn. Nếu áp dụng đúng, bạn sẽ giảm thời gian thử sai, tăng tốc tiến bộ và đạt hiệu quả cao hơn trong cả học tập lẫn công việc.
Bước tiếp theo:
Chọn một kỹ năng bạn đang học và xác định rõ bạn đang ở SHU, HA hay RI. Sau đó điều chỉnh cách học cho đúng giai đoạn.
